Muziek, Wetenschap en Beleving - Een biografie over Marcel Cobussen

Wat is de invloed van het bedrijven van muziekwetenschap op de muzikale beleving van Marcel Cobussen?

Op zijn website schrijft Marcel Cobussen over de relatie tussen wetenschap en zijn muzikale beleving: "he only writes about music he appreciates (not reversible)". Het verband tussen het filosofisch onderzoek van Marcel Cobussen en zijn eigen muzikale beleving kwam ook naar voren tijdens de interviews (N1,8); (N2,6-7). Dat zijn muzikale beleving het schrijven beïnvloedt en dat hij meer muzieksoorten waardeert dan alleen waar hij over schrijft, is daarom evident, maar de vraag die ik hier wil beantwoorden is in hoeverre zijn muzikale beleving bepaald en beïnvloed wordt door het onderzoek. Om die vraag te beantwoorden zal ik bekijken in hoeverre de twee gevonden aspecten van de muzikale beleving van Marcel Cobussen, te weten de fascinatie voor interactie en het doorbreken van kaders in verband gebracht kunnen worden met de wetenschappelijke reflectie.

Marcel Cobussen geeft zelf aan dat zijn beleving onder invloed van het schrijven intenser is geworden (videofragment 5). Het grootste onderscheid in zijn muzikale beleving in vergelijking tot de tijd dat muziek maken centraal stond, is volgens hem de fascinatie voor interactie en communicatie, die voortgekomen is uit de theoretische verdieping. In zijn conservatoriumtijd luisterde hij op een veel meer analytische en technische manier naar muziek (videofragment 6).

Voor Marcel Cobussen overstijgt de interactie in geïmproviseerde muziek andere vormen van interactie en dat is wat het voor hem zo speciaal maakt. "Ik vind het interessant om te zien dat musiceren bepaalde vormen van interactie mogelijk maakt, die misschien buiten de muziek veel moeilijker te bereiken zijn." (N2,8) Interactie in geïmproviseerde muziek "laat meer toe dan in verbale communicatie. Misschien dat we daar iets van kunnen leren, van dat soort interacties; dat we die kunnen uitproberen, ook in een relatief veilige omgeving van het samen musiceren; kijken waar het toe leidt, wat er dan gebeurt." (N2,9)

Interactie speelde echter ook al een rol in het werk dat Marcel Cobussen vijftien jaar lang deed als freelance pianist (videofragment 7). Wellicht was de fascinatie voor interactie al aanwezig, en is die door het schrijven meer centraal komen te staan zijn de muzikale beleving.

Als Marcel Cobussen luistert naar experimentele elektronische muziek worden er kaders doorbroken. Is het echt de muziek die zin kaders doorbreekt? De kaders van andere mensen, die deze muziek ontoegankelijk noemen, worden door dezelfde muziek helemaal niet doorbroken. Wellicht is er een verband tussen het bedrijven van muziekwetenschap en het feit dat er kaders doorbroken worden. Hij beschrijft zijn muzikale beleving van de kaderloze muziek als "primitiever, alleen maar fysiek" (N2,10). In tegenstelling tot 'hoofd'-muziek werkt deze 'lichaam'-muziek dus niet op het verstand. Als dit waar is, staat deze vorm van muzikale beleving los van het nadenken en reflecteren, en is er juist geen verband mogelijk met het bedrijven van muziekwetenschap.

Tijdens het eerste interview vertelde Marcel Cobussen dat hij experimentele elektronische muziek thuis regelmatig draait en dat zijn zesjarige dochtertje hier nauwelijks op reageert. "Die weet wel dat pappa een beetje gek is" (N1,13). Als die muziek werkelijk een kaderloze, primitieve en lichamelijke ervaring oproept, zou zijn dochtertje daar toch juist ook op reageren, tenzij zij al luistert met de kaders van de 'hoofd'-muziek. Marcel Cobussen gelooft niet dat zijn dochtertje al in 'hoofd'-muziek zit, aangezien ze juist extreem fysiek op bepaalde muziek reageert (K3 bijvoorbeeld). Ze gaat zeker niet bewust zitten luisteren. Zijn dochtertje heeft dus wel een kaderloze, fysieke muzikale ervaring, maar reageert niet op de experimentele elektronische muziek.

Er lijkt dus toch sprake te zijn van meer dan primitief en fysiek ervaren. Wat maakt deze muziek zo ontoegankelijk?

"Ik denk dat de ontoegankelijkheid erin zit dat mensen met 'K3-' of 'Beethoven-oren' naar die muziek gaan luisteren; dat ze iets proberen te traceren van melodie of ritme of harmonische duidelijke progressies, als dat het kader is. [...] Alle muziek, als mijn dochtertje TV kijkt, die muziek die daaronder zit is wel allemaal drie-, vier-akkoordenmuziek, functionele harmonie die daar wordt gebruikt. Daar is al weinig ruimte. Alle liedjes die ze leren is allemaal volgens hetzelfde stramien.[...] Toen ze op haar vierde wel eens achter de piano zat was ze heel tevreden met allerlei ontdekkingen. En nu is ze niet meer tevreden, nu wil ze echt een liedje. Het is al heel erg ingeperkt. Ik heb daar helemaal niks aan bijgedragen, naar mijn idee, maar het ontstaat" (N2,11).

Dus blijkbaar is er toch zoiets als een 'K3-kader'. Een kader waarmee zijn dochtertje fysiek reageert op K3, maar niet op de experimentele muziek. Het kader van Marcel Cobussen daarentegen weerhoudt hem ervan om fysiek te reageren op K3.

De muzikale beleving van Marcel Cobussen vindt plaats op het moment dat zijn 'Beethoven-oren' op de proef worden gesteld: op het moment dat de kaders doorbroken worden. Waar anderen van muziek genieten als het binnen het kader past, geniet Marcel Cobussen als het buiten het kader valt. Een typische musicologenkwaal? Het gevolg van langdurige reflectie? In elk geval is duidelijk dat voor het beleven van experimentele muziek meer nodig is dan alleen primitief en fysiek ervaren. Het zou het bedrijven van muziekwetenschap kunnen zijn, dat hem in staat stelt het doorbreken van kaders als intens muzikaal te beleven.

Wat zijn we te weten gekomen over de invloed van het bedrijven van muziekwetenschap op de muzikale beleving van Marcel Cobussen? Luisterde hij voorheen overwegend met een analytisch kader, nu is zijn fascinatie voor interactie, die eerder al aanwezig was, centraal komen te staan in zijn muzikale beleving. Genieten anderen van muziek die binnen kaders past, Marcel Cobussen beleeft intens als er dingen gebeuren in muziek, die niet meer passen binnen de analytische en structurele kaders. Hij noemt dit een ervaring die op het lichaam werkt, maar is de wetenschappelijke reflectie, die op gang komt zodra de kaders doorbroken worden en de beleving intens maakt. De wetenschappelijke reflectie heeft hem meer bewust heeft gemaakt van de kaders en geeft hem de mogelijkheid de kaders te overstijgen en op een andere manier te beleven.

De muzikale en wetenschappelijke belangstelling lopen parallel. Als bepaalde muziek de filosoof aanspreekt, zal hij zich onmiddellijk afvragen waarom dit zo is. Daarmee begint de reflectie en intensiveert de beleving. Reflecteert hij op basis van wat hem aanspreekt, of spreekt hem aan wat hij associeert met eerdere reflectie? Misschien zijn de reflectie de muzikale beleving überhaupt niet van elkaar te scheiden en maakt de wetenschappelijke reflectie over muzikale beleving deel uit van de muzikale beleving zelf.

Als het bedrijven van muziekwetenschap deel is van de muzikale beleving, is het niet alleen de muziek, maar ook Marcel Cobussen zelf, die de muzikale beleving beïnvloedt. Wetenschap en muziek beïnvloeden samen te muzikale beleving. Marcel Cobussen bedrijft wetenschap, dus wetenschap is deel van het 'zelf', terwijl muziek iets met Marcel Cobussen 'doet'. Muziek staat buiten het 'zelf' en vertegenwoordigt de 'ander'. In de tussenruimte tussen het zelf en de ander, tussen Marcel Cobussen en muziek, tussen luisteraar en muziek, krijgt de muzikale beleving vorm. Misschien is dat de betekenis van 'spirituele interactie'.